28/09/15
"sala" NO "aposentu"
Cun su faeddu sardu «aposentu» [dae su cast. "aposento"], inditamus unu locale de sa domo in ue dormimus, istamus o retzimus un'istràngiu (in ita. "stanza, camera"). Mègius «aposentu», in custu sentidu, chi est faeddu oramai patrimoniale, chi non "càmera", chi est un'italianismu inùtile e reghente.
In sa Rete semus assistende a un'impreu ridìculu e diferentzialista de «aposentu» pro inditare unu salone o una sala de unu fràigu pùblicu in ue b'at una riunione o unu cungressu!
Duncas est giustu "a sa sala de su cungressu b'at arribabdu gente meda" NO "a s'aposentu de su cungressu b'at arribabdu gente meda".
Est craru chi si faeddamus de su logu in ue s'addòviant sos Deputados de un'istadu, su faeddu prus adatu est "càmera" finas in sardu.
Tando, "Càmera de sos deputados" NO "Aposentu de sos deputados"
— d. corràine
26/09/15
"dispositivu" NON "device"
Acuntesset de intèndere e lèghere, in custas dies, frases comente "s'è scatenata la caccia al «defeat device», il famigerato congegno elettronico...", in riferimentu a s'iscàndulu de sa Volkswagen.
Est semper una mustra de s'anglomania pervasiva in su mundu de s'informatzione italiana.
"Device" cheret petzi nàrrere «dispositivu», comente «dispositivo» in italianu e castiglianu.
Non cumprendimus ite bisòngiu b'at de s'espressione inglesa, si podimus nàrrere in manera prus crara «dispositivu de elusione», comente carchi giornale italianu, raru, at fatu pro la fàghere cumprèndere a sos letores suos.
— d. corràine
20/09/15
"totu", ag. indef., pron. indef.
"situ" NON "giassu"
Càpitat de lèghere a s'ispissu su faeddu "giassu, zassu" pro inditare unu "situ" internet. Custa paràula benit dae s'ita. "chiasso" [dae lat. CLASSIS «sezione», pustis forsis «quartiere»].
In sardu inditat una "callaia, ingresso ai poderi rustici" o unu "luogo, sito", semper in su sartu.
A lu pònnere comente tèrmine de internet diat èssere comente a pònnere "chiasso" in italianu o su currispondente in àteras limbas.
Si cherimus una terminologia moderna in sardu, non podimus fàghere a mancu de adotare/addatare tèrmines internatzionales de derivatzione latina, grega, etc. Non podimus semper e cun efetu positivu "risemantizare" paràulas antigas.
Pro ite, tando, non ponimus, sena cumplessos, su cultismu «situ» [dae lat. SITUS] comente in isp. "sitio" (e non "lugar"), in fra. "site" (e non "localité"), in ing. "site" (e non "place" o "locality"), in ita. "sito" (e non "luogo")?
— d. corràine
"arga, àliga" NON "mondezza"
Dae su lat. «alga», derivat deretu su faeddu sardu «arga» pro inditare sos rèfudos de su màndigu o de sa coghina, chi imbolamus in su muntonàrgiu, e, chi, a bias, misturamus cun sa terra pro agiuare sa crèschida de sos fundos. Pro custu, su matessi faeddu podet inditare ambos duos cuntzetos, chi in ita. espressamus cun "mondezza" e "concime".
Sigomente tenimus su faeddu sardu, non b'at bisòngiu de nàrrere s'interferèntzia "mondezza", comente, a dolu mannu, acuntesset de intèndere.
"Arga" tenet finas unu sentidu figuradu, pro inditare una pessone de pagu valia: "ses pròpiu un'arga (de muntonàrgiu)"
— d. corràine
"pàgia marina" VS "alga"
Cun su tèrmine «alga» podimus inditare in su sardu sientìficu "organismos vegetales belle semper acuàticos, unitzellulares o pluritzellulares".
Si tratat de organismos de colores diferentes, chi podimus impreare comente alimentu umanu, animale o comente "arga" de misturare cun sa terra pro agiuare sa crèschida de sos fundos.
Sa prus connota est sa chi mutimus, in sa limba de cada die, «pàgia marina» o «pàgia de mare» [Posidonia oceanica], chi tenet forma de veta longa e istrinta. L'agatamus mescamente in s'oru de mare, cando sas currentes nche l'istratzant dae fundu de mare e nche giughent a sas arenas, in ue, s'assutat e pùdrigat, agiuada dae su bentu chi l'ammuntonat.
Su faeddu «alga» est unu cultismu leadu dae su lat. «algam» (=pàgia marina), dae ue, prò, derivat deretu su faeddu sardu «arga» (bide sa nota "arga" NON "mondezza").
In sa limba de cada die, cumbenit a mutire sa Posidònia «pàgia marina» e no «alga».
— d. corràine
17/09/15
"tassa digitale" NON "digital tax"
Sa mania de mutire in inglesu o pseudoinglesu sas novidades in contu de economia, finàntzia, cultura o polìtica s'est atacada finas a su guvernu italianu de como, giai dae su cumintzu.
Duncas, una de sas ùrtimas novidades est "digital tax".
Diat èssere prus craru a nàrrere "tassa digitale" ma... no lis agradat! E, tràmite tv, ràdiu e giornales, nos cherent impònnere su nùmene a s'inglesa.
Iscriende noas, preferimus a espressare su cuntzetu in sardu. Duncas "Tassa digitale: ite est e comente at a funtzionare", etc.
— d. corràine
"tzentru de identificatzione migrantes" NO "hotspot"
Sa moda de sos mèdios de informatzione e de sos polìticos de professione de impreare s'inglesu (o 'inglesu' fintu) pro addurcare o cuare su sentidu de sos cuntzetos chi timent chi no agradent a sa gente, est currende che bentu! Est finas una manera 'aristocràtica' de si nche pònnere in 'artos chelos' pro mustrare cantu nd'ischint de inglesu... a cunfrontu cun sos poveritos chi semus nois, chi ascurtamus sa tv, ràdiu o leghimus sos giornales cada mangianu!
Unu de sos ùrtimos imbentos est "hotspot" o "hot spot" chi, propiamente cheret nàrrere 'puntu caente', 'tzentru'.
In pràtica, si tratat de unu 'tretu o logu de interessu particulare'. Ma tenet àteros valores in sa limba inglesa de cada die, finas in informàtica, meighina, genètica.
A sos giornalistas italianos e mescamente a sos polìticos presumidos e xenòfilos, "hotspot" lis agradat meda in càmbiu de "tzentru de identificatzione migrantes", chi diat èssere sa locutzione giusta pro inditare s'atividade istabilida dae sos guvernantes europeos pro identificare chie cheret intrare a sa UE, arribbende dae foras de s'Unione.
"Hotspot", pro issos, tenet sa comodidade chi est genèricu e chi sa gente no lu cumprendet e no lu ligat deretu a sas polìticas europeas de cuntenimentu de sas migratziones. Lis paret unu faeddu prus nèutru e lèbiu e duncas prus addatu a trampare sos letores/ascurtadores/eletores.
Chie cheret nàrrere sa veridade, imbetzes, est mègius chi iscriat "tzentru de identificatzione migrantes" o in italianu "centro di identificazione migranti".
— d. corràine
16/09/15
"lèbiu, illebiare" NON "ligeru, allegerire"
In sardu tenimus su faeddu «lèbiu» pro inditare "cosa o pessone cun pagu pesu". Benit dae unu lat. "*levius" pro "lēvis".
E tenimus finas su derivadu verbale «illebiare”.
Duncas, non b'at perunu bisòngiu de impreare s'intrferèntzia italiana "ligeru, lizeru, lezeru": es.: "traballu lèbiu", "manu lèbia", etc. ; "cun sas màchinas, nos illebiamus su traballu".
— d. corràine
"bisu, bisare" NON "sònniu, sonniare"
In sardu, pro inditare "s'atividade mentale durante su sonnu, cun visiones e pessamentos", tenimus su sustantivu 'patrimoniale' «bisu» e su verbu derivadu «bisare», chi benint dae su lat. "vīsum" (=visione, figura).
Duncas non b'at perunu bisòngiu de impreare sas 'interferèntzias' italianas "sònniu, sonniare" (derivados dae lat. "somnĭum") chi sunt intrende semper de prus in sa limba sarda de cada die.
Mègius unu faeddu patrimoniale chi no un'interferèntzia italiana: "eris apo tentu unu bisu malu", "in sas ùrtimas dies, so bisende cada note".
— d. corràine
14/09/15
"prus chi no àteru" NON "prus che àteru"
Acuntesset a s'ispissu de intèndere e de lèghere (finas in ditzionàrios sardos "famados") s'espressione "prus che àteru". Si tratat de una faddina grave, ca in sardu est giustu a nàrrere e a iscrìere "prus chi no àteru".
"Prus che àteru" est unu calcu malu dae s'italianu "più che altro", finas ca in sardu, "che" est un'avèrbiu chi currispondet a s'ita. "come" (= alla maniera di...) e l'impreamus cando istabilimus unu paragone o un'assimìgiu:
— pustis de unu verbu, es.: "Antoni traballat che iscrau"
— pustis de un'agetivu, es.: "frade meu est bellu che sole", "est grogu che limone", etc.
....
e no lu podimus impreare cun àtera funtzione, comente in sa faddina "prus che àteru".
— d. corràine
"cheret/bolet fatu" NO "andat fatu"
Acuntesset de intèndere o de lèghere in sa Rete "custa cosa andat fata", chi est unu calcu craru dae s'italianu!
— d. corràine
"ferrada" NO "inferriada"
In sardu tenimus su faeddu "ferrada" pro inditare sos ferros postos in grughe e murados pro cungiare in manera segura una ventana.
Est beru chi su faeddu sardu derivat dae s'italianu "ferrata" (chi tenet finas su valore de su faeddu sardu), ma nos paret mègius a mantènnere, in sardu, prus su faeddu antigu "ferrada", chi non s'italianismu prus reghente "inferriada".
Duncas, est giustu es.: "in sa Banca, a pustis de duos isrobatòrios, ant postu ferradas de atzàrgiu".
— d. corràine
"frùschina" NON "fiòcina"
Semus galu in tempus de mare e, duncas, nos est capitadu de intèndere a s'ispissu su faeddu "sa fiòcina" pro inditare sa gasta de "triutzu" chi sos piscadores ponent pro tènnere sos pisches.
"Fiòcina" est un'italianismu inùtile, ca su faeddu giustu, in sardu, est "frùschina" chi derivat deretu dae su lat. «fŭscĭnam», tràmite una base lat. «*flŭscĭnam», comente su faeddu italianu, de su restu.
In sardu, duncas, est giustu a nos mantènnere e a nàrrere su faeddu nostru:
es.: "eris apo tentu tres pisches cun sa frùschina".
— d. corràine
13/09/15
"agiudu" NO "agiutòriu"
• es.: "cun s'agiudu de sos amigos, istamus mègius!"
No andat bene, duncas, a impreare su faeddu «agiutòriu/agitòriu» [dae s'ita. antigu 'aiutorio'] comente sustantivu (in càmbiu de «agiudu"), ca tenet petzi impreu e valore esclamativu, pro pedire, finas abboghinende, agiudu!
• es.: "Giuanne at cumintzadu a abboghinare "agiutòriu!" e sos bighinos sunt curtos deretos a l'agiuare".
09/09/15
"fradile, sorrastra" NON "cuginu, cugina"
Oramai paret presente in sa buca de su prus de sos Sardos s'italianismu "cuginu, cugina". Est una de sas interferèntzias prus graves chi faghet dannu a sas primas paràulas fundamentales de su sardu, paris cun àteras chi pertocant sos nùmenes de sas relatziones de parentela, finas ca tenimus dae sèculos sos faeddos currispondentes "fradile, sorrastra".
A chèrrere impreare sos faeddos sardos chi sa limba tenet giai est giustu e devet interessare cale si siat pessone chi istimat su sardu.
Non podimus imbolare su lèssicu 'patrimoniale' pro impreare faeddos italianos.
— d. corràine
"pamentu, pamentare" NON "pavimentu, pavimentare"
In sardu tenimus giai unu faeddu pro inditare su "tretu de sos ambientes internos e esternos in ue caminamus" e su traballu pro lu fàghere: «pamentu, pamentare».
Custa paràula, «pamentu», benit dae su lat. 'păvīmentum' > 'paumentum'.
Duncas, non tenet sentidu de impreare s'italianismu "pavimentu"
— d. corràine
08/09/15
"Motu Proprio" NON "Motu Propio"
A propositu de su "Motu Proprio" de Papa Frantziscu in contu de annullamentu matrimoniale, nos est capitadu de lèghere in Internèt "Motu Propio", sena sa R, deghina e deghinas de bortas. Si tratat de un'espressione latina chi inditat unu documentu fatu "dae sa voluntade" papale.
Est una faddina manna ca in latinu est "proprius" cun sa R, sende chi in sardu est giustu "pròpiu" sena sa R.
A cada limba sa règula sua!
— d. corràine
"a passìgiu in..." NO "a passìgiu pro..."
Amus lèghidu in Internèt s'espressione "a passizu pro sas carrelas de...".
S'impreu de "pro" est unu calcu inùtile dae s'italianu 'per'.
Est mègius a nàrrere "a passìgiu in sas carreras de...", imprende sa prepositzione "in".
— d. corràine
"prevìdere, prevìdidu" NON "prevèdere, prevèdidu"
In sardu, custu faeddu si cumportat comente totu sos cumpostos de su lat. vidēre.
Tando, est mègius "prevido, prevides, previdet, previdimus, previdides,prevident" (gasi comente est "bido, bides, bidet, bidimus, bidides,bident") e NON "prevedo, prevedes/prevedis, prevedet/prevedit, prevedimus, prevedides, prevedent/prevedint" chi sunt italianismos, formados in base a unu "*prevèdere" chi in sardu no andat bene.
— d. corràine
06/09/15
"postale" NON "corriera"
03/09/15
"aeroportu" NO "aereoportu, areoportu"
Sa pista de aterràgiu e decollu de sos aeroplanos est su "aeroportu", formadu dae "aero-" [dae su lat. «āēr āĕris», gr. «ἀ ή ρ ἀέρος», 'àera'] + "portu". Non b'at de si faddire, ca finas sa paràula sarda "àera" currispondet a sa matessi raighina.
Acuntesset, però, de intèndere in sardu (ma finas in italianu, in tv e ràdiu):
• "aereoportu", formadu, erroneamente, dae "aereo-" [dae su agetivu. lat. «aĕreus» 'aèreu', 'de s'àera'] + "portu"
• "areoportu", formadu, erroneamente, dae un'ipotèticu "areo-" [de seguru metàtesi de "aero-", non cumpresu bene] + "portu".
Tando, sa forma giusta de custu sustantivu est "aeroportu (in ENG "airport", in FRA "aéroport", in ESP "aeropuerto", in CAT "aeroport", in ITA "aeroporto").
Su faeddu "aèreu" [dal lat. «aĕrĕus» pro «aĕrĭus», der. de «āēr āĕris» «àera»], in càmbiu, est giustu comente:
• agetivu, es.: "lìnia aèrea", "volos aèreos"
• sustantivu, pro inditare, in manera abbreviada, su "aeroplanu", es.: "aèreos militares", "apo leadu s'aèreu".
— d. corràine
31/08/15
"ditzu" NON "proverbiu"
In sardu, tenimus su faeddu giustu pro espressare in forma espressiva e fine un'idea o una norma leada dae sa vida de cada die e dae sas atziones personales o colletivas: "ditzu", derivadu dae su cast. "dicho" (dae "dictum", pp. de su latinu "dicere", 'nàrrere'). Es.: "dae mama apo imparadu ditzos pro cada ocasione".
Acuntesset a s'ispissu de intèndere "ditzos" cando nos cherent cumbìnchere cun pagos faeddos a fàghere una cosa e no un'àtera, a cambiare idea: "su bisòngiu ponet su betzu a cùrrere", "mugere bella, maridu corrudu", "amore e tùssiu non si podent cuare", "sa cosa tua a totus paret bella", etc.
Duncas, pro inditare custu cuntzetu, non tenet sentidu perunu a nàrrere "proverbiu", chi est un'italianismu iscaradu e inùtile.
>d.corràine
"maistru de pannu" NON "sartu"
In sardu tenimus s'espressione giusta pro inditare s'arte de sestare e cosire bestires: "maistru de pannu". Gasi comente tenimus àteros "maistros" pro àteras artes: "maistru de linna", "maistru de muru", maistru de pedde", etc. e, in fines, "maistru de iscola"!
Duncas, non b'at perunu bisòngiu de impreare s'italianismu reghente "sartu", chi in sardu tenet àteru valore, ca inditat su territòriu in foras de bidda, a ue sos pastores nche giùghent su bestiàmene a pàschere e a ue andant sos massajos pro traballare sa terra.
Tando est mègius a nàrrere: «su maistru de pannu m'at fatu unu bestire nou», NON «su sartu m'at fatu unu bestire nou».
>d.corràine
20/08/15
"intro" VS "intre"
Sunt duos faeddos cun etimologia e valore diferente.
"Intro" benit dae su lat. INTRO e podet èssere, pretzèdidu dae prep. "a" o "in", cando est una locutzione averbiale locativa e tenet su valore de s'ita. 'dentro'. Si est pretzèdidu dae prep. "a" o "in" e sighidu dae "de", est una locutzione prepositzionale locativa. No andat mai a sa sola: "b'aiat sole e mi nche so intradu a intro" (loc. averb.); "b'aiat sole e mi nche so intradu a intro de domo" (loc. prep.).
Si però currispondet a s'ita. 'entro', postu prus chi no àteru in determinatziones de tempus, no est pretzèdidu dae peruna prepositzione: "torro a domo intro de unu mese".
"Intre" (chi tenet su valore de sa prep. ita. 'tra, fra') benit dae su lat. INTER, cun metàtesi dae sa forma "inter" (pagu populare ma presente in paràulas cumpostas comente 'interlughes?, etc.) e no est mai pretzèdidu nen sighidu dae peruna prepositzione: "intre Sardigna e Còrsica b'est su mare".
"fritza" NON "freccia"
In sardu, però, finas a como, costumaiant a impreare s'addatamentu "fritza", pro inditare sas duas »lantzitas« chi sinnant s'ora in su relògiu e sa saeta de s'arcu.
Sende chi ambos faeddos ('freccia' e 'fritza') sunt italianismos, nos paret mègius a impreare in sardu s'addatamentu "fritza".
Duncas, mègius "ischèndere una fritza cun s'arcu" chi NON "ischèndere una freccia cun s'arcu".
30/07/15
"interramortos" NON "bechinu"
Duncas, non tenimus perunu bisòngiu de iscrìere/nàrrere "bechinu", chi est un'italianismu inùtile e iscaradu.
cafellate NON cafelate
Pro prima cosa, tenimus sa cuntratzione de -è+e.
Pustis, sigomente in sa cungiuntzione "e" òperat fonosintaticamente, suta·suta, sa -T originària de su latinu ET, su resurtadu est un'assimilatzione de sa -t a sa cunsonante de su cumintzu de sa paràula chi sighit.
Duncas, tenende in contu ambos fenòmenos, resurtat chi est giustu a iscrìere cafellate, ponende -ll- finas in sa pronùntzia.
"integrare" VS "intregare"
Dae su lat. iscritu ĭntĕgrāre, tenimus su cultismu ITA "integrare", su FRA "intégrer", su ESP "integrar", su CAT "integrar", totus in su sentidu de "cumpretare o megiorare, incorporare, formare parte, cumpònnere". Finas in sardu lu podimus impreare "integrare", es.: Sos istràngios si cherent integrare in sa sotziedade nostra e cherent imparare sa limba nostra.
INTREGARE.
Semper dae su matessi faeddu latinu, in ESP tenimus "entregar" (cun su valore fundamentale de 'Poner en manos o en poder de otro a alguien o algo') chi est coladu in su sardu "intregare".
Su valore podet èssere diferente, cunforma a sas biddas:
1) unu valore in parte diferente dae s'ESP: 'dare una cosa a una pessone', pagu prus o mancu, cun su sentidu de s'ITA "affibbiare, rifilare, appioppare". Duncas si tratat de dare cosa de pagu valore, cun trampa o garbu malu.
2) unu valore nèutru de "cunsinnare, presentare": "apo cunsinnadu sos documentos pro mi nche marcare a s'Universidade" o "apo intregadu sos documentos pro mi nche marcare a s'Universidade"
Però non podimus iscrìere intregare in càmbiu de integrare. Duncas, in sardu, bi sunt ambos faeddos, integrare e intregare, cun valores diferentes, chi cherent rispetados
10/07/15
"bete" NON "betze"
Custu faeddu lu narant in unas cantas biddas de Sardigna e tenet su valore de "cosa manna", in interietziones esclamativas, acumpangiadu dae sa prep. "de": "bete de domo, bete de òmine...",cun su valore chi in italianu tenet "portento, prodigio". Duncas, in ita. "bete de domo, bete de òmine..." diat èssere "portento di casa, portento di uomo...".
In carchi bidda (Orgòsolo, etc.), "bete" tenet finas su valore de 'figu tosta, galu a cròmpere'.
In sa pronùntzia, sa prep. "de" perdet sa d- ca est in positzione intervocàlica: bet(e d)e..., ma s'iscriet semper: bete de fèmina.
In carchi bidda, su faeddu podet tènnere una pronùntzia "betze", cun [ts], in analogia cun àteras paràulas, ma non coerente cun sa règula derivativa e etimològica.
13/06/15
disacatu NON disacadu
15/05/15
"a dentirdie"
A sa loc. sust. italiana "giorni alterni" currispondet in sardu "dies bàrigas", probab. derivadu dae lat. «varicare» (=passare, colare).
12/05/15
su/sa, sos/sas ... os/as ... is
A) su/sa, sos/sas, in su prus de sas biddas tzentrales e setentrionales
B) su/sa, os/as, in unas cantas biddas tzentru-orientales
C) su/sa, is, in sas biddas meridionales
Cale est sa solutzione mègius? Sunt totus reales e duncas sunt bonas totus.
Sa solutzione A tenet currispondèntzia in sa desinèntzia de sos sustantivos e de sos agetivos: su maistru bonu, sa maistra bona, sos maistros bonos, sas maistras bonas.
Sa solutzione B tenet currispondèntzia in sa desinèntzia de sos sustantivos e de sos agetivos: su maistru bonu, sa maistra bona, os maistros bonos, as maistras bonas.
Sa solutzione C non tenet currispondèntzia in sa desinèntzia de sos sustantivos e de sos agetivos: su maistru bonu, sa maistra bona, is maistrus bonus, is maistras bonas.
In sa solutzione A e B, b'at curispondèntzia ispeculare intre artìculos, sustantivos e agetivos, siat in su singulare siat in su plurale, siat siat in maschile siat in su feminile.
In sa soluatzione C, nono, ca in su plurale s'artìculu est nèutru ma est acumpangiadu dae sustantivos e agetivos chi assegurant sa diferèntzia maschile/feminile.
Duncas, sende chi sa Lsc ammitit finas "is", a ratificare un'anomalia comente sa solutzione C leada a ùnicu istandard mi paret una petzi tentativu de "acuntentare" sos contràrios a sa Lsc, pro los lusingare. Sena chi custu tentativu tèngiat resurtadu perunu in sos destinatàrios. Ca custos no est petzi "is" chi cherent e chi los acuntentat, ca punnant a una norma meridionale ebbia, totu diferente dae sa Lsc e, si nono, a truncare in duas o prus normas sa limba sarda. Duncas, est craru chi (comente càpitat de lèghere in carchi blog), a sos contràrios de sa Lsc, sa proposta de "is" elevadu a istandard ùnicu paret prus una trampa chi no àteru.
06/05/15
"crobu" NON "lobu"
Duncas:
— dae lat. *CLOPUM pro COPULUM, mègius “crobu” NON “lobu”, etc.
Gasi etotu:
— dae lat. *CLOPPA pro COP(U)LA, mègius “croba” NON “loba”, etc.
— dae lat. *CLOPPARE pro COPULARE, mègius “crobare” NON “lobare”, “lobari”, “lobai”, etc.
— dae lat. COMPLERE, mègius “cròmpere” NON “lòmpere”, “lòmpiri”, “lompi”, etc.
24/12/14
"andare a su barberi" NO "andare dae su barberi"
In sardu est mègius a nàrrere/iscrìere "andare a su barberi".
23/12/14
“interfache” NO “interfàtzia”
In sa locutzione “a fache [fachi, faci, etc.] a...” o “a fache de...” tenimus su derivadu de su sust. lat. FACIES, cun su valore de: a probe..., a curtzu....
Àteros derivados dae custu faeddu lat. sunt in sardu fachile [facili, etc.], caratza chi si ponet a su molente; infachilare o afachilare [infacilai, etc.], pònnere sa caratza a su molente o, pro estens., si cugugiuare.De seguru dae sa matessi paràula derivat “infache”, chi inditat sa parte de intro de unu capote, de una giubba, de una cosa in generale (in ital. “interno”). Una cosa diferente dae “aforrru, inforru” (dae su cast. “aforro”, dae “aforrar”) chi currispondet a ital. “fodero, fodera”.
In sardu modernu, imbetzes, pro inditare sa parte anteriore de sa conca umana, at bintu “cara”, chi est su sust. cast. "cara".
Totu custu lu semus narende ca amus lèghidu in web su tèrmine “interfàtzia”, comente currispondente de s'ital. “interfaccia”, chi est su calcu de s'ingl. “interface”, cump. de “inter-” ‘inter-’ e “face” ‘cara’.
Tenende contu chi in sardu amus giai formadu “infache” (dae “fache”), nos paret mègius in sardu “interfache” e NO “interfàtzia” (chi est petzi s'addatamentu de s'ital. “interfaccia”), pro inditare, in eletrònica, unu dispositivu de collegamentu intre duas entidades de unu sistema.../ in informàtica, un'elementu de collegamentu intre s’elaboradore e un’entidade esterna... / pro estensione, s'elementu de cuntatu o intermediatzione intre entidades, sistemas, cosas, pessones diferentes.
Es.: interfache fìsica, interfache lògica, interfache gràfica, interfache parallela, interfache seriale, interfache utente, interfache òmine-màchina ,
interfache a ria de cumandu, etc.
22/12/14
professone
18/12/14
pantasma
Duncas: "Su pantasma de Canterville" de O. Wilde andat bene.
14/12/14
"apo intesu narende" NO "apo intesu nàrrere"
In sardu est mègius "apo intesu narende" cun su gerùndiu!
30/10/14
"limba normale" VS "limba normativa"
normativu cheret nàrrere "chi prescriet una o prus normas".
Duncas, dae custos faeddos derivant sos tèrmines normalizatzione e normativizatzione, chi descrient in sìntesi cale si siat polìtica linguìstica:
—Sa normalizatzione linguìstica est s'atzione chi cunsentit a sa limba pròpria, a sa limba istòrica de una natzione, de èssere presente in manera normale in sa sotziedade e in su territòriu, comente limba ufitziale, a sa sola o paris cun àteras.
—Sa normativizatzione linguìstica est su protzessu de isvilupu e istabilimentu de normas linguìsticas, duncas de una normativa , de prescritziones de riferimentu iscritu in contu de ortografia, morfolologia, sintassi, lèssicu de una limba determinada.
Tando, est crara sa diferèntzia intre "limba normale" e "limba normativa".
16/10/14
chitzo VS luego
Lu naramus finas pro inditare chi no est galu arribbadu su note, es.: non ti nch'andes, est galu chitzo.
In prus, tenimus sos derivados "chitzulanu, chitzanu" chi currispondent a s'ital. "mattiniero", es.: est una pessone chitzulana.
Su lat. citius est sa forma cumparativa de s'av. cĭtō (ital. 'presto, prontamente, rapidamente, celermente, in fretta').
Est craru chi non podimus impreare "chitzo" pro s'ital. "presto" in su sentidu de 'entro breve tempo, tra poco'. Pro custu est prus addatu su faeddu "luego", es.: Oe est lunis, nos bidimus giòvia? Eja, a luego! E "Luego su guvernu at a ammaniare una lege noa pro sa limba sarda".
Est su "luego", chi como, a dolu mannu, semus perdende, in favore de s'italianismu "fra pagu"!
09/10/14
minimada, minimòngiu , mèngua, menguada NON trincu
Su faeddu “trincu” currispondet a s' ita. 'taglio, sfregio, cicatrice', e benit dae su cat. "trenc” (Cop al cap amb esquinçament de la pell i vessament de sang) e currispondet a su castiglianu "chirlo" (=1. Herida prolongada en la cara, como la que hace la cuchillada; 2. Señal o cicatriz que deja después de curada).
Duncas "trincu" no est addatu a inditare una minimada, mèngua, menguada, minimòngiu de sos gastos, de sos investimentos de su guvernu o de sa regione in cale si siat setore.
Tando, pro su cuntzetu de s'italianu "taglio dei finanziamenti" sunt prus addatos sos faeddos “minimada, minimòngiu, mèngua, menguada” de sos finantziamentos, etc.
23/09/14
"sièntzia" NON "scienza"
Unu de custos faeddos est sièntzia, addatamentu dae su cast. ciencia (chi benit dae su lat. scientĭa).
Un'àteru addatamentu, chi moet dae sièntzia, est sientziadu.
Custos sunt totu faeddos presentes finas in sos vocabulàrios, es. su de Pedru Casu.
Duncas non b'at bisòngiu de impreare s'italianismu scienza.
"liberamus" VS "liberemus"
Gasi etotu in àteros verbos: andamus VS andemus, faeddamus VS faeddemus; creimus VS creamus, benimus VS bengiamus; finimus VS finamus, fuimus VS fuamus.
22/09/14
"unos cantos iscolanos" NO "unos iscolanos"
"in crèsia b'aiat in totu unas treghentas pessones, unos chentu òmines e unas chentu fèminas".
Non si podent pònnere in su sentidu de s'ita. "alcuni, alcune". In custu sentidu est giustu in sardu a iscrìere e nàrrere "unos cantos, unas cantas" (chi si tratet de agetivu o pronùmene):
— eris a iscola b'at bènnidu petzi unos cantos iscolanos e unas cantas iscolanas.
— benende bi nd'at clientes a su tzilleri tuo, ocannu? Ei, unos cantos!
biatzu, bivòtzigu, ispabillu NO arzillu
Duncas non tenimus perunu bisòngiu de nàrrere o iscrìere "arzillu" (comente acuntesset de lèghere finas in Internèt) chi est un'italianismu iscaradu.
07/08/14
"multilìngue" NO "in prus limbas"
Su faeddu "multilìngue" est unu cultismu, modelladu in su tèrmine "bilìngue", dae su latinu "bilinguis", cump. di «bi-» e «lingua», comente calcu de su gr. δίγλωσσος. Est un'agetivu invariàbile in sardu e in italianu.
Sa parte finale «-lìngue» no est su plurale de s'italianu "lingua"!
In sardu, su plurale, cun s'agiunta de una -s, est "multilìngues".
Duncas, non tenet sentidu a nàrrere "situ in prus limbas", ca "in prus limbas" est sa definitzione non su tèrmine! Su giustu est "situ multilìngue". No andat bene mancu "multilimba" o "multilìngua", comente apo iscritu in: http://limbasardacomuna.blogspot.it/2010/12/non.html
De su restu:
—in catalanu est "multilingüe" e non "*multillengua" ca si narat "llengua"
—in frantzesu est "multilingue" e non "*multilangue" ca si narat "langue"
—in inglesu est "multilingual" e non "*multilanguage" ca si narat "language"
"cumpartzire, cumpartzidu" NON "cundividere, cundivisu"
01/08/14
"barbilongu" NON "barbi longu"
In pràtica, in sardu tenimus sa matessi formatzione de s'isp. "peliblanco", "pelirrojo", etc., cun su matessi valore de su sardu: "chi tenet pilu biancu, ruju, etc."
L'iscriimus totu atacadu, sena tretu biancu in mesu de sas duas paràulas (su primu elementu costiuidu dae unu sustantivu, su segunda dae un'agetivu), ca su primu elementu, a sa sola, no agabbat mai in -i.
04/07/14
brètonu, èstonu... NON brètone, èstone...
Gasi comente in sardu tenimus "comunu", "comuna", "comunos", "comunas", pro s'ita "comune", "comuni" (chi balent pro maschile e feminile), podimus formare in sa matessi manera finas àteros agetivos comente "brètonu, èstonu..." NON "brètone, èstone... "
22/06/14
"in contu de..."
casu VS casu
22/05/14
"su, sa, sos, sas, is", in funtzione de pronùmene
Tando, sa manera giusta, in sardu est: "s'amigu est su chi t'agiuat".
Gasi etotu, in una frase italiana comente "questo libro è scritto per quelli (o coloro) che parlano in sardo", in sardu su pronùmene «quelli» si bortat cun "su" cun valore pronominale, MAI cun «cuddos». Duncas est giustu "custu libru est iscritu pro sos chi faeddant in sardu". Duncas s'impreu de «cuddos» est un'italianismu.
17/05/14
“apo mutidu a Giuanne” NO “apo mutidu Giuanne”
In sardu, su verbu transitivu est sighidu dae sa prepositzione «a» e dae cumplementu ogetu cando custu est costituidu dae unu nùmene pròpiu, dae unu pronùmene personale o dae unu nùmene de parentela, es.: “apo mutidu a Giuanne”, “apo mutidu a issos”, “apo mutidu a babbu tuo”.
Est su chi cramamus acusativu personale.
Si, imbetzes, su nùmene de parentela est pretzèdidu dae un’artìculu determinativu (su, sa, sos, sas, is), sa prepositzione «a» NON bi bolet, es.: “eris apo bidu su babbu de Antoni”.
—d.corràine
14/05/14
punnare a NON pessighire
Duncas, pro custu valore no andat bene a iscrìere "pessighire" comente calcu de s'ita. "perseguire", ca "pessighire"in sardu cheret nàrrere "dare infadu", "andare in fatu de una pessone pro li fàghere dannu".
Duncas, no andat bene a bortare in sardu s'ita. "perseguire l'opera di mantenimento..." cun "pessighire s'òpera de mantenimentu..." ma "punnare a su mantenimentu..."
Su verbu "pessighire" currispondet petzi a s'ita."perseguitare".
sìndigu NON sindacu
In sardu, pro inditare sa pessone incarrigada de ghiare sa Comuna, naramus "sìndigu", dae s'isp. "síndico" o dae s'it. ant. "sindico" (in càmbiu de s'atuale "sindaco"). Totus derivant dae su lat. tardu syndĭcus, dae gr. sýndikos, cump. de σύν, "cun", e δίκη, "giustìtzia".
Duncas, in sardu est mègius a nàrrere sìndigu e non sìndacu, chi est un'italianismu reghente.
18/01/14
iscriat VS iscriiat
Medas, iscriende, cunfundent iscriat cun iscriiat, pessende chi siant de su matessi valore.
Paret diferèntzia de nudda, ma:
— 'iscriat' est sa de 3 pessones singulare de su cungiuntivu presente de "iscrìere": chi deo iscria, chi tue iscrias, chi issu iscriat, chi nois iscriamus, chi bois iscriais, chi issos iscriant.
— 'iscriiat' est sa de 3 pessones singulare de s'indicativu imperfetu, semper de su matessi verbu. Est su chi in dialetos de sa Sardigna tzentrale est pronuntziadu cun sa -v- intervocàlica, iscriviat, chi ruet in manera regulare in su prus de sos dialetos, es.: nive>nie, levare>leare, cubare>cuare,etc. Duncas, sas duas -ii- de "iscriiat" sunt regulares e giustas pro espressare s'idea de un'atzione continuativa in tempus passadu.
14/12/13
'bolet/cheret fatu' NO 'andat fatu'
Pro espressare s'idea de "bisòngiu, dovere" de fàghere carchi cosa, in sardu ponimus su verbu 'bòlere' o 'chèrrere': "sa binnenna bolet/cheret fata dereta".
A pònnere su verbu 'andare' est un'italianismu.
'mina' NON 'miniera'
Sa paràula 'miniera' est un'italianismu reghente in sardu: ita. 'miniera', dae su frantzesu 'minière', dae 'mine' (faeddu de orìgine tzèltica), pro inditare una galleria. In ita. antigu b'at finas 'minera', sena ditongatzione de sa -e-.
In Sardigna, in sos logos dae ue nche bogant minerale dae sutatera, li narant 'mina', pro su matessi cuntzetu. Chi currispondet finas a s'ita. antigu 'mina'.
A chie traballat in sa mina, li naramus 'minadore'.
12/12/13
"cumbidare" VS "invitare"
Pro propònnere a una o prus pessones de leare parte una riunione, eventu, manifestatzione, podimus nàrrere "invitare": "pro sa chida ch'intrat, m'ant invitadu a leare parte a unu viàgiu a Còrsica".
In sa matessi manera, distinghimus "cùmbidu" (deverbale de 'cumbidare'): "pro sa làurea so ammaniende unu cùmbidu pro totu sos collegas";
dae "invitu": "bos semus imbiende s'invitu a leare parte a su cuntzertu de domìniga"
22/11/13
"iscritura, iscritore" NO "iscridura, iscridore" o "scridura, scridori"
Su passàgiu a -d- bi podet èssere petzi si sos faeddos latinos tenent -T-: LATUS>ladu, RUTA>ruda, francu in sos limbàgios de sa Baronia in ue abbarrat -t-: latu.
18/11/13
"testimonia" NON "testimonianza"
Est una faddina a pronuntziare e a iscrìere "testimònia"!
Chie faghet una testimonia, si narat "testimòngiu, testimòngia".
Duncas: "testimonia farsa", "fàghere testimonia"
30/10/13
Sarvado', Miche', Pe' NON Sarvadò, Michè, Pè
Cando, iscriende, cramamus una pessone in manera direta (chi si tratet de Sarvadore, Micheli, Pedru o àtere), in sardu faghimus unu truncamentu pustis de sa vocale tònica. Custu truncamentu est mègius a lu sinnare cun un'apòstrofu pustis de sa vocale tònica (Sarvado', Miche', Pe', etc.) e NON cun un'atzentu (Sarvadò, Michè, Pè, etc.).
23/10/13
Grae, pesosu NON pesante
Duncas non tenimus perunu bisòngiu de impreare s'italianismu "pesante", chi, a dolu mannu, acuntesset de intèndere fatu·fatu.
19/10/13
"a mala bògia, a mala gana" NON "pro fortza"
09/10/13
"normalizatzione" NON "normalisadura"
E non cumprendimus pro ite diat dèvere èssere prus sarda sa finale in -adura, chi derivat petzi dae una visione mecànica e diferentzialista de sa limba.
Duncas: "Sa normalizatzione linguìstica de su sardu est su protzessu de recùperu e promotzione de sa limba sarda in Sardigna, a manera chi su sardu siat 'normale' in sa sotziedade e in su territòriu".
Frantza NON Frància
27/09/13
iscritore, iscritura NO iscriidore, iscriidura
In sardu, "iscritore, iscritura" sunt cultismos leados dae lat. scriptor -ōris e scriptūra, derivados de scriptus, part. pass. de scribĕre "iscrìere". Comente càpitat in àteras limbas.
Duncas non tenimus perunu bisòngiu de imbentare "iscriidore, iscriidura" comente derivados de "iscrìere", chi sunt petzi 'diferentzialismos' sena contu nen cabu.
"no ismèntighes..." NO "no ismentigare..." (imperativu negativu)
ISMENTIGARE
no ismèntighes
no ismèntighet
no ismentighemus
no ismentigheis
no ismèntighent
FÀGHERE
etc.
Duncas, sunt una faddina sas formas a s'italiana: "no ismentigare", etc.
Annotade sa diferèntzia intre sa prima pessone plurale de su presente indicativu e sa pessone relativa de su cungiuntivu, e duncas de s'imperativu negativu: ismentigamus VS ismentighemus, faghimus VS fatzamus, tenimus VS tengiamus, etc.
* "no" in dae in antis de paràula chi cumintzat in vocale: no ismèntighes; "non" in dae in antis de paràula chi cumintzat in cunsonante: non fatzas.
"pàrrere" NON "parrer, parre"
Dae su lat. "parēre", in sardu temimus "pàrrere", chi podet èssere finas unu sustantivu, e inditat una manera particulare de bìdere sas cosas, su pessu, s'idea de una pessone.
tando, est giustu: "Tocat semper a tènnere rispetu pro su pàrrere de sos àteros".
Su faeddu, in plurale, est "pàrreres": "Sos pàrreres de cada unu de nois cherent rispetados".
"didale, didu" VS "poddigale, pòddighe"
Su faeddu "pòddighe" (pòddixi) dae lat. pollex -lĭcis, in antis inditaiat su pòddighe mannu, pustis cada "didu"!
Est unu casu tìpicu de geosinònimu (paràulas diferentes pro su matessi cuntzetu), in logos diferentes. Comente àteras medas, in sardu, ma finas in italianu: cocomero/anguria, stringa/laccio, etc.
17/09/13
"mòngia" NON "suora"
Tando, est giustu "tzia mea est mòngia".
Duncas, sa paràula "suora", chi currispondet a s'ita. "suora" [dae lat. sŏror (-ōris) «sorre»] non nos servit, nde podimus fàghere a mancu.
10/09/13
fràigu NON fraigadura
Dae su verbu "fraigare" derivat sus sustantivu "fràigu", «logu fraigadu, domo».
Duncas, non b'at bisòngiu de nàrrere "fraigadura", comente nos est capitadu de lèghere in sa Rete: ".... pro sa fraigadura...", ca su sustantivu relativu a "fraigare" lu tenimus giai e est "fràigu".
09/09/13
"limùsina" NO "elemòsina"
"elemòsina" est un'italianismu reghente.
istade VS istiu
Sunt geosinònimos, comente àteros faeddos de sa limba nostra: paràulas diferentes, impreadas in biddas diferentes (a su sòlitu), pro inditare su matessi cuntzetu.
"istade" (s.f.) dae su lat. «aestas -atis», "istiu" (s.m.) dae su cat. «estiu», dae su lat. «aestivum (tempus)» 'tempus istadiale', der. de lat. «aestas, -ātis» 'istade'!
Comente podides bìdere, sas paràulas girant a inghìriu de sas matessi raighinas. Sa diferèntzia est chi "istade" est de derivatzione direta dae su latinu, "istiu" de derivatzione indireta... dae su latinu.
04/09/13
"eliminatòria" NON "play-off"
Duncas, est mègius a nàrrere: "Est una eliminatòria importante", NO "Est unu play-off importante".
01/09/13
estensione NO istèrrida
Faeddende de "domìnios" internet, pro inditare sa sigla chi b'at a pustis de su nùmene, b'at s'internatzionalismu "estensione" (.com, .edu, .it., cat., etc.). Bisòngiu b'at de pònnere "istèrrida" chi in sardu ponimus pro inditare àteru? Pesso chi nono.
.............................................................................................
• Diegu Corràine [dsc], moderadore e redatore.
.............................................................................................
INCARCA IN SU FAEDDU CHI T'INTERESSAT! Si cheres imparare a praticare sa LSC, inoghe ti podimus agiuare. Pro fàghere pregontas, ma finas pro currègere faddinas chi podimus fàghere finas nois, iscrie a: limbasardacomuna@gmail.com
Amus pessadu chi pro sos amigos chi cherent megiorare s'ortografia de sa LSC, cumbenit a tènnere un'ispàtziu che a custu in ue podimus pònnere AVERTÈNTZIAS in manera istàbile, a disponimentu de totus, pro: dare cussìgios, rispòndere a pregontas, currègere isbàllios.
LSC > Delìbera numb. 6/14 de su 18 de abrile de su 2006, su Guvernu sardu aprovat sas normas de sa Limba sarda comuna>Limba Sarda Comuna