27/10/15

"manifestatzione, ocupatzione" NO "manifestada, ocupadura"

---
In sos ùrtimos annos, prus est creschende s'impreu pùblicu de su sardu e prus est creschende s'istropiadura chi nd'est faghende calicunu, chi puru narat de èssere in agiudu de sa limba.
Pro nde nàrrere una, b'at chie pessat chi su sufissu  in "-atzione" de unas cantas paràulas sardas noas e cultas non siat sardu e, tando, s'at imbentadu paràulas in "-ada" e "-adura", comente "manifestada" e "ocupadura", chi sunt petzi ridìculas. 
Est beru chi tenimus faeddos patrimoniales in "-ada" e "-adura", ma no est automàticu chi aplichemus custu sufissu  a cale si siat faeddu nou.
Est comente si in ispagnolu, in ue esistint faeddos in "-adura", aerent postu  custu sufissu semper in càmbiu de "-ación". Ma no est gosi. Difatis narant: "embarcación, grabación, organización", etc. e non "*embarcadura, *grabadura, *organizadura", etc.
Leende in cunsiderru àteras limbas internatzionales, neolatinas o nono, dìamus pòdere nàrrere sas matessi cosas e presentare sos matessi faeddos de s'ispagnolu e de... su sardu.
A dolu mannu, in Sardigna, cantu prus pagu connoschent e impreant su sardu, prus lu maletratant imbentende paràulas chi, si nono, lis parent italianas.
—d.corràine

25/10/15

"iscuru" NON "buju"

---
In sardu, tenimus su faeddu "iscuru" [dae su lat. «obscurus»]:
• comente agetivu pro inditare unu logu sena lughe, es.: "aposentu iscura";
• comente sustantivu, pro inditare s'idea de sa mancàntzia de lughe, es: "fìgiu meu timet s'iscuru, a dolu mannu".
Duncas non b'at bisòngiu perunu de impreare s'italianismu "buju" chi calicunu est cumintzende a nàrrere e chi in carchi bidda sunt narende dae meda.
—d.corràine

13/10/15

"adotzione de su figiastru" NON "stepchild adoption"

---
Sa mania provintziale, belle totu italiana, de nàrrere in inglesu su chi cadaunu podet nàrrere in sa limba sua, urtimamente nos est imponende, cun sos giornales e sa tv/ràdiu, sa locutzione "stepchild adoption", in contu de "uniones tziviles".
Su prus de sa gente non cumprendet su chi cheret nàrrere custa espressione. Nudda de cumplicadu ma petzi "adotzione de su figiastru".

Pro ite lu narant in inglesu, tando? Pro si mustrare "istudiados" e pro... non fàghere cumprèndere su chi narant! Gasi sa gente protestat de mancu, ca non cumprendet o... ca no ischit.

—d. corràine

08/10/15

"aligheresu" NON "saligheresu"

---
Gasi comente a su macrotopònimu catalanu  L'ALGUER currispondet s'agetivu "alguerés", a su sardu S'ALIGHERA currispondet s'agetivu «aligheresu», sende chi in carchi bidda, popularmente, su nùmene de sa bidda est interpretadu comente SALIGHERA, cun s'artìculu apostrofadu SU atacadu a su nùmene. Gosi est craru chi siat naturale chi calicunu pesset chi s'agetivu siat "saligheresu".
Ma est craru chi si tratat de una faddina tìpica de sa limba orale.
Sa matessi cosa càpitat cun S'ULUMEDU e "sulumedesu"

Iscriende, però, cumbenit a pònnere «S'ALIGHERA» > «aligheresu», S'ULUMEDU > «ulumedesu, sena sa «s»,
comente «L'ALGUER» > "alguerés" NON "lalguerés".

Duncas, in sardu, aplicamus sa matessi règula de àteras limbas, in ue, topònimos formados cun artìculos, formant s'agetivu SENA artìculu, es.: ita. IL CAIRO > "cairota", etc.; isp. LA HABANA > "habano", etc.

—d.corràine

04/10/15

"inditare" NO "indicare"

---
Pro mustrare carchi cosa, non cun su pòddighe ebbia, tenimus in sardu su verbu «inditare» chi nos benit dae su lat. «indictare». 
Duncas, non b'at bisòngiu de s'italianismu "indicare".
Tando est giustu a nàrrere: "inditare su caminu a una pessone".

—d. corràine


"istare" NON "bìvere"

---
Pro inditare su sentidu de s'ita. "vivere" in unu logu, in sardu si narat "istare" NON "bìvere", chi est un'italianismu inùtile, es.: "isto in Nùgoro dae 10 annos e b'isto bene" NON "bivo in Nùgoro dae 10 annos e bi bivo bene". "Su pòpulu sardu istat in Sardigna dae sèculos" NON "Su pòpulu sardu bivet (o bivit) in Sardigna dae sèculos"

—d. corràine

03/10/15

"parlata" NON "parlada"

---
M'est capitadu de reghente de lèghere in sa Rete su faeddu "parlada", pro inditare su discursu chi unu rapresentante de unu movimentu o partidu faghet in pùblicu pro presentare sas ideas suas.

Su faeddu giustu est «parlata», intradu dae meda dae s'italianu "parlata", pro inditare su chi in italianu est "comizio".
— es.: "su senadore Melis at fatu una parlata longa, oe".

—d. corràine

"Paisu Bascu" NON "Paisos Bascos"

---
No est sa prima bia chi acuntesset de lèghere in italianu "Paesi Baschi" e in sardu "Paisos Bascos", pro inditare su territòriu in ue istant sos Bascos: "Euskal Herria" in bascu.

Ambos nùmenes, s'italianu e su sardu, sunt isballiados, ca sunt in plurale in càmbiu de èssere in singulare, comente sunt, in manera giusta, "Pays basque" in frantzesu; "País Vasco" in castiglianu.

De seguru, sa faddina in italianu (e duncas in sardu) derivat dae su cunfusione fònica cun "Paesi Bassi", chi est giustu chi siat gosi.

Tando, macari costument a nàrrere in italianu "Paesi Baschi" (97.000 bias in Wikipedia) est prus giustu "Paese Basco"  (10.000 bias in Wikipedia).

Craru chi in sardu, finas pro rispetu a sos Bascos, chi sunt 1 pòpulu e non 100, siat giustu "Paisu Bascu", in ue "paisu" est un'addatamentu de su cast. "país" pro inditare su territòriu in ue istat unu pòpulu.
Est craru chi pro inditare unu logu prus minore de una tzitade, in sardu est giustu «bidda» e NON "paisu".

—d. corràine

"nonnu, nonna" NON "padrinu, madrina"

---
No apo cumpresu ite tenet de malu su faeddu «nonnu, nonna», pro cumbìnchere sas majoria de sos Sardos chi mi càpitat de addoviare a nàrrere "padrinu, madrina"!

Forsis «nonnu, nonna»  e àteros faeddos fundamentales de su sardu "parent antigos", comente m'at naradu calicunu! O, si nono, "ca no mi cumprendent", comente m'ant naradu àteros! Ma si sos problemas sunt custos, diat tocare a faeddare in italianu!

De seguru, in custu casu e in àteros, su fatu chi in italianu, limba forte, esistat giai su faeddu "nonno" (cun valore diferente dae su sardu) custringhet sa limba nostra a abbandonare «giaju, giaja» in prode de "nonnu, nonna" e duncas a adotare s'àteru italianismu "padrinu, madrina", ca «nonnu, nonna» tenet giai su valore de s'italianu. In pràtica, abbandonende una paràula, nde perdimus 2! Una pèrdida no unu balàngiu.

Duncas, pro una resone o pro s'àtera, arriscamus de pèrdere sos faeddos de fundamentu de sa limba.

Ca una cosa est a nàrrere una paràula noa pro unu cuntzetu nou, una cosa est a nch'imbolare paràulas presntes in sa limba dae sèculos pro nde pònnere àteras leadas sena bisòngiu perunu dae un'àtera limba.

Tando, sigamus a nàrrere  «nonnu, nonna» e «giaju, giaja», sena cumplessos de inferioridade e mantengiamus a firmu su sardu de sas primas 2000 paràulas chi impreamus cada die!


—d. corràine

02/10/15

"cabidale, cabitzale" NON "cuscinu"

---
Pro s'italianu "guanciale", in sardu tenimus «cabidale» [dae lat. "capitalis"], presente in totue in Sardigna, in cabu de susu e in cabu de giosso, paris cun àteros nùmenes: "coscinu" in unas cantas biddas meridionales (dae isp. "cojín" o cat. "coixí"); "cabitzale", dae "cabitza" [= "conca", dae lat. "capitia" dae "capitium"] in unas cantaas biddas de sa Sardigna de mesu.

Duncas, si tratat de un'interferèntzia italiana inùtile su faeddu "cuscinu" chi oramai semus intendende a s'ispissu in totue, finas in biddas in ue ant semper naradu «cabidale» o «cabitzale», chi diat èssere su faeddu giustu in sardu.

—d. corràine

01/10/15

"sea, seu" VS "sede"

---
Dae su cat. "seu" (derivadu dae su lat. «sedes», cadrea; logu de istare), in sardu tenimus sa "seu", e s'addatamentu "sea", semper feminile.

In cat., "seu" inditat unu logu o un'incàrrigu de podere mescamente eclesiàticu ("La Santa Seu, la Seu apostòlica, la Seu papal"), ma finas una catedrale.
Finas in castiglianu tenimus unu derivadu dae su cat. e arag. "seu": su faeddu "seo", chi cheret nàrrere "crèsia catedrale" e bastu, però.  In sardu, «seu» tenet su matessi valore de "catedrale".

Duncas non tenet perunu sentidu a impreare su faeddu «seu» foras de su valore suo de "crèsia catedrale".

Tando, est sinnale de diferentzialismu inùtile a fortzare su sentidu de sa paràula «seu» pro inditare cale si siat logu in ue un'ente, un'istitutzione, un'impresa, una pessone, tenet sa «sede» sua! Finas sa Crèsia ("Sede Santa").
Cun custu ùrtimu sentidu, «sede» est unu cultismu chi b'est in italianu, ma finas in ispagnolu, e in sardu, in ue cumbenit a nàrrere: "sa sede generale de s'Onu est in Noa York", "sa sede de su Cussìgiu de sa Ras est in Casteddu", etc. NON "sa sea [o "seu"] generale de s'Onu est in Noa York", "sa sea  [o "seu"] de su Cussìgiu de sa Ras est in Casteddu".

Naturale chi est giustu a nàrrere: "oe, su Piscamu at naradu sa missa in sa Seu", ma finas "oe, su Piscamu at naradu sa missa in sa Catedrale".

—d. corràine


30/09/15

"capitaret" NON "capiterat"

---
Nos est capitadu de lèghere sa forma de su cungiuntivu presente "capiterat", comente narant in carchi bidda.
Est una de sas possibilidades de su sardu faeddadu.

In sa Lsc, ant preferidu sa forma in ue sa raighina de su faeddu cumbinat in parte cun sa forma de s'infinidu: "capitaret" (infin.: "capitare"). Una comodidade in prus pro agiuare a ammentaresac coniugatzione verbale, diferente dae bidda a bidda.

Duncas:
1— inf. "andare" e pres. cung. "andare, andares, andaret, andaremus, andareis, andarent"
2— inf. "tìmere" e pres. cung. "timere, timeres, timeret, timeremus, timereis, timerent"
3— inf. "finire" e pres. cung. "finire, finires, finiret, finiremus, finireis, finirent" 

Tocat a annotare chi in sa segunda coniugatziones, in -ere, s'atzentu tònicu de s'infinidu est in sa tertzùrtima sìllaba: "tìmere". In càmbiu, s'atzentu de su presente cungiuntivu est in sa penùrtima: "timere, etc."

— d. corràine

28/09/15

"sala" NO "aposentu"

---
Cun su faeddu sardu «aposentu» [dae su cast. "aposento"],  inditamus unu locale de sa domo in ue dormimus, istamus o retzimus un'istràngiu (in ita. "stanza, camera"). Mègius «aposentu», in custu sentidu, chi est faeddu oramai patrimoniale, chi non "càmera", chi est un'italianismu inùtile e reghente.

In sa Rete semus assistende a un'impreu ridìculu e diferentzialista de «aposentu» pro inditare unu salone o una sala de unu fràigu pùblicu in ue b'at una riunione o unu cungressu!

Duncas est giustu "a sa sala de su cungressu b'at arribabdu gente meda" NO "a s'aposentu de su cungressu b'at arribabdu gente meda".

Est craru chi si faeddamus de su logu in ue s'addòviant sos Deputados de un'istadu, su faeddu prus adatu est "càmera" finas in sardu.
Tando, "Càmera de sos deputados" NO "Aposentu de sos deputados"



— d. corràine

26/09/15

"dispositivu" NON "device"

---
Acuntesset de intèndere e lèghere, in custas dies, frases comente "s'è scatenata la caccia al «defeat device», il famigerato congegno elettronico...", in riferimentu a s'iscàndulu de sa Volkswagen.

Est semper una mustra de s'anglomania pervasiva in su mundu de s'informatzione italiana.

"Device" cheret petzi nàrrere «dispositivu», comente «dispositivo» in italianu e castiglianu.
Non cumprendimus ite bisòngiu b'at de s'espressione inglesa, si podimus nàrrere in manera prus crara «dispositivu de elusione», comente carchi giornale italianu, raru, at fatu pro la fàghere cumprèndere a sos letores suos.

— d. corràine

20/09/15

"totu", ag. indef., pron. indef.


EI: totu, ag. indef.
> abbarrat invariadu, maschile e sing. (sende chi in carchi variedade podet esser fem. e pl.)
cando est:
-riferidu a sustantivu o unu pron., >: totu sos Sardos, totu sa terra, totu sas cosas, totu su logu, totu sos logos; mi nch'apo mandigadu totu sa menestra
-in funtzione predicativa: sa chistione est totu inoghe
-sighidu dae cantu, cantos, canta, cantas; intreu, intreos, intrea, intreos: sa domo nostra est manna e nche cabent totu cantos/cantas
-cun valore de avèrbiu, sighida dae agetivu: teniat sa camisa totu mantzada; fiat suorada e totu infusta, fiant suorados e totu infustos.
-in totu sos àteros casos, francu cando,
est pron. indef., e in su pl. tenet su balore de "totu sas pessones". Tando:
> leat sa forma plurale maschile: totus, es.: oe sas fèminas bi fiant totus; finas sos òmines bi fint totus
NONO: tota, totas, totu, totus, ag. indef. riferidu a sustantivu o unu pron.: tota sa terra, totas sas cosas, totu su logu, totus sos logos; oe sas fèminas bi fiant totas
Resone: abbarrat invariadu (o leat sa forma maschile pl.) in sas varidedas tzentrales e meridionales.

"situ" NON "giassu"

---
Càpitat de lèghere a s'ispissu su faeddu "giassu, zassu" pro inditare unu "situ" internet. Custa paràula benit dae s'ita. "chiasso" [dae lat. CLASSIS «sezione», pustis forsis «quartiere»].
In sardu inditat una "callaia, ingresso ai poderi rustici" o unu "luogo, sito", semper in su sartu.
A lu pònnere comente tèrmine de internet diat èssere comente a pònnere "chiasso" in italianu o su currispondente in àteras limbas.
Si cherimus una terminologia moderna in sardu, non podimus fàghere a mancu de adotare/addatare tèrmines internatzionales de derivatzione latina, grega, etc. Non podimus semper e cun efetu positivu "risemantizare" paràulas antigas.
Pro ite, tando, non ponimus, sena cumplessos, su cultismu «situ» [dae lat. SITUS] comente in isp. "sitio" (e non "lugar"), in fra. "site" (e non "localité"), in ing. "site" (e non "place" o "locality"), in ita. "sito" (e non "luogo")?

— d. corràine



"arga, àliga" NON "mondezza"

---
Dae su lat. «alga», derivat deretu su faeddu sardu «arga» pro inditare sos rèfudos de su màndigu o de sa coghina, chi imbolamus in su muntonàrgiu, e, chi, a bias, misturamus cun sa terra pro agiuare sa crèschida de sos fundos. Pro custu, su matessi faeddu podet inditare ambos duos cuntzetos, chi in ita. espressamus cun "mondezza" e "concime".
Sigomente tenimus su faeddu sardu, non b'at bisòngiu de nàrrere s'interferèntzia "mondezza", comente, a dolu mannu, acuntesset de intèndere.

"Arga" tenet finas unu sentidu figuradu, pro inditare una pessone de pagu valia: "ses pròpiu un'arga (de muntonàrgiu)"

— d. corràine

"pàgia marina" VS "alga"

---
Cun su tèrmine «alga» podimus inditare in su sardu sientìficu "organismos vegetales belle semper acuàticos, unitzellulares o pluritzellulares".
Si tratat de organismos de colores diferentes, chi podimus impreare comente alimentu umanu, animale o comente "arga" de misturare cun sa terra pro agiuare sa crèschida de sos fundos.

Sa prus connota est sa chi mutimus, in sa limba de cada die, «pàgia marina» o «pàgia de mare» [Posidonia oceanica], chi tenet forma de veta longa e istrinta. L'agatamus mescamente in s'oru de mare, cando sas currentes nche l'istratzant dae fundu de mare e nche giughent a sas arenas, in ue, s'assutat e pùdrigat, agiuada dae su bentu chi l'ammuntonat.

Su faeddu «alga» est unu cultismu leadu dae su lat. «algam» (=pàgia marina), dae ue, prò, derivat deretu su faeddu sardu «arga» (bide sa nota "arga" NON "mondezza").

In sa limba de cada die, cumbenit a mutire sa Posidònia «pàgia marina» e no «alga».

— d. corràine

17/09/15

"tassa digitale" NON "digital tax"

---
Sa mania de mutire in inglesu o pseudoinglesu sas novidades in contu de economia, finàntzia, cultura o polìtica s'est atacada finas a su guvernu italianu de como, giai dae su cumintzu.

Duncas, una de sas ùrtimas novidades est "digital tax".
Diat èssere prus craru a nàrrere "tassa digitale" ma... no lis agradat! E, tràmite tv, ràdiu e giornales, nos cherent impònnere su nùmene a s'inglesa.

Iscriende noas, preferimus a espressare su cuntzetu in sardu. Duncas "Tassa digitale: ite est e comente at a funtzionare", etc.

— d. corràine


"tzentru de identificatzione migrantes" NO "hotspot"

---
Sa moda de sos mèdios de informatzione e de sos polìticos de professione de impreare s'inglesu (o 'inglesu' fintu) pro addurcare o cuare su sentidu de sos cuntzetos chi timent chi no agradent a sa gente, est currende che bentu! Est finas una manera 'aristocràtica' de si nche pònnere in 'artos chelos' pro mustrare cantu nd'ischint de inglesu... a cunfrontu cun sos poveritos chi semus nois, chi ascurtamus sa tv, ràdiu o leghimus sos giornales cada mangianu!

Unu de sos ùrtimos imbentos est "hotspot" o "hot spot" chi, propiamente cheret nàrrere 'puntu caente', 'tzentru'.
In pràtica, si tratat de unu 'tretu o logu de interessu particulare'. Ma tenet àteros valores in sa limba inglesa de cada die, finas in informàtica, meighina, genètica.

A sos giornalistas italianos e mescamente a sos polìticos presumidos e xenòfilos, "hotspot" lis agradat meda in càmbiu de "tzentru de identificatzione migrantes", chi diat èssere sa locutzione giusta pro inditare s'atividade istabilida dae sos guvernantes europeos pro identificare chie cheret intrare a sa UE, arribbende dae foras de s'Unione.
"Hotspot", pro issos, tenet sa comodidade chi est genèricu e chi sa gente no lu cumprendet e no lu ligat deretu a sas polìticas europeas de cuntenimentu de sas migratziones. Lis paret unu faeddu prus nèutru e lèbiu e duncas prus addatu a trampare sos letores/ascurtadores/eletores.

Chie cheret nàrrere sa veridade, imbetzes, est mègius chi iscriat "tzentru de identificatzione migrantes" o in italianu "centro di identificazione migranti".

— d. corràine

.............................................................................................

• Diegu Corràine [dsc], moderadore e redatore.

.............................................................................................

INCARCA IN SU FAEDDU CHI T'INTERESSAT! Si cheres imparare a praticare sa LSC, inoghe ti podimus agiuare. Pro fàghere pregontas, ma finas pro currègere faddinas chi podimus fàghere finas nois, iscrie a: limbasardacomuna@gmail.com

Amus pessadu chi pro sos amigos chi cherent megiorare s'ortografia de sa LSC, cumbenit a tènnere un'ispàtziu che a custu in ue podimus pònnere AVERTÈNTZIAS in manera istàbile, a disponimentu de totus, pro: dare cussìgios, rispòndere a pregontas, currègere isbàllios.

LSC > Delìbera numb. 6/14 de su 18 de abrile de su 2006, su Guvernu sardu aprovat sas normas de sa Limba sarda comuna>Limba Sarda Comuna