27/09/13

iscritore, iscritura NO iscriidore, iscriidura

In sardu, "iscritore, iscritura" sunt cultismos leados dae lat. scriptor -ōris e scriptūra, derivados de scriptus, part. pass. de scribĕre "iscrìere". Comente càpitat in àteras limbas.

Duncas non tenimus perunu bisòngiu de imbentare "iscriidore, iscriidura" comente derivados de "iscrìere", chi sunt petzi 'diferentzialismos' sena contu nen cabu.

"no ismèntighes..." NO "no ismentigare..." (imperativu negativu)

S'imperativu negativu, in sardu, lu formamus  cun "no/non"* + sas formas de su 'cungiuntivu presente':
ISMENTIGARE
no ismèntighes
no ismèntighet
no ismentighemus
no ismentigheis
no ismèntighent

FÀGHERE

non fatzas
non fatzat
non fatzamus
non fatzais
non fatzant


etc.

Duncas, sunt una faddina sas formas a s'italiana: "no ismentigare", etc.

Annotade sa diferèntzia intre sa prima pessone plurale de su presente indicativu e sa pessone relativa de su cungiuntivu, e duncas de s'imperativu negativu: ismentigamus VS ismentighemus, faghimus VS fatzamus, tenimus VS tengiamus, etc.

* "no" in dae in antis de paràula chi cumintzat in vocale: no ismèntighes; "non" in dae in antis de paràula chi cumintzat in cunsonante: non fatzas.

"pàrrere" NON "parrer, parre"

S'infinidu de sa de 2 coniugatziones l'iscriimus cun finale in "-ere".
Dae su lat. "parēre", in sardu temimus "pàrrere",  chi podet èssere finas unu sustantivu,  e inditat una manera particulare de bìdere sas cosas, su pessu, s'idea de una pessone.
tando, est giustu: "Tocat semper a tènnere rispetu pro su pàrrere de sos àteros".
Su faeddu, in plurale, est "pàrreres": "Sos pàrreres de cada unu de nois cherent rispetados".

"didale, didu" VS "poddigale, pòddighe"

In sardu, pro inditare su traste chi si ponent pro cugugiare sa punta de su pòddighe e cravare s'agu cun su filu, si narat  "didale" dae lat. digitāle, dae digĭtus "didu". In carchi bidda, si narat finas "poddigale", dae "pòddighe".
Su faeddu "pòddighe" (pòddixi) dae lat. pollex -lĭcis, in antis inditaiat su pòddighe mannu, pustis cada "didu"! 
Est unu casu tìpicu de geosinònimu (paràulas diferentes pro su matessi cuntzetu), in logos diferentes. Comente àteras medas, in sardu, ma finas in italianu: cocomero/anguria, stringa/laccio, etc.

17/09/13

"mòngia" NON "suora"

Cun sas paràulas "mòngiu, mòngia" o finas 'monzu, monza', dae su cat = cat. monjo, monja, [dae lat.  vulg. monĭcus, del ll. td. monăchus, íd., e custu, dae gr. monakhós 'solu, solitàriu', der. de mónos 'unu, solu'], definimus sos religiosos chi istant in unu cumbentu. Custas sunt sas paràulas traditzionales pro denominare custos religiosos.
Tando, est giustu "tzia mea est mòngia".
Duncas, sa paràula "suora", chi currispondet a s'ita. "suora" [dae lat. sŏror (-ōris) «sorre»] non nos servit, nde podimus fàghere a mancu.

10/09/13

fràigu NON fraigadura

Dae su lat. "fabricare" in sardu tenimus "frabicare, fraicare, fraigare, fraigari, fraigai".
Dae su verbu "fraigare" derivat sus sustantivu "fràigu", «logu fraigadu, domo».
Duncas, non b'at bisòngiu de nàrrere "fraigadura", comente nos est capitadu de lèghere in sa Rete: ".... pro sa fraigadura...", ca su sustantivu relativu a "fraigare" lu tenimus giai e est "fràigu".

09/09/13

"limùsina" NO "elemòsina"

"limùsina" est un'addatamentu betzu dae ita. pop. o antigu "limosina" (mod. 'elemosina'), dae lat. tardu eleemosyna, gr. ἐλεημοσύνη, der. de ἐλεέω «tènnere piedade». Duncas: "in foras de crèsia b'aiat una pessone chi fiat pedende sa limùsina".
"elemòsina" est un'italianismu reghente.

istade VS istiu

Ambas paràulas andant bene in sardu. Duncas: "ocannu at fatu un'istade longa (o un'istiu longu). Dade cara a sa diferèntzia de genere!
Sunt geosinònimos, comente àteros faeddos de sa limba nostra: paràulas diferentes, impreadas in biddas diferentes (a su sòlitu), pro inditare su matessi cuntzetu. 
"istade" (s.f.) dae su lat. «aestas -atis», "istiu" (s.m.) dae su cat. «estiu», dae su lat. «aestivum (tempus)» 'tempus istadiale', der. de lat. «aestas, -ātis» 'istade'!
Comente podides bìdere, sas paràulas girant a inghìriu de sas matessi raighinas. Sa diferèntzia est chi "istade" est de derivatzione direta dae su latinu, "istiu" de derivatzione indireta... dae su latinu.

04/09/13

"eliminatòria" NON "play-off"

Su chi a su sòlitu mutint "play-off" pro unos cantos isport, in sardu la podimus mutire "eliminatòria", ca si tratat de una partzida a eliminatzione direta giogada in s'agabbu de unu campionadu.

Duncas, est mègius a nàrrere: "Est una eliminatòria importante", NO  "Est unu play-off importante".

01/09/13

estensione NO istèrrida

Faeddende de "domìnios" internet, pro inditare sa sigla chi b'at a pustis de su nùmene, b'at s'internatzionalismu "estensione" (.com, .edu, .it., cat., etc.). Bisòngiu b'at de pònnere "istèrrida" chi in sardu ponimus pro inditare àteru? Pesso chi nono.

12/08/13

"gravellu, coròfulu" NON "garòfanu"

In ita. pro su frore si narat "garòfano", dae su lat. caryophyllum, dae su gr. καρυόϕυλλον.

In sardu naramus su prus "gravellu" dae su cat. "clavell" (pro sa forma a 'crau') e finas "coròfulu". Giai Wagner in DES no est seguru chi bèngiat dae su gregu καρυόϕυλλον. Diat pòdere èssere leadu imbetzes dae s'ita., tenende in contu chi in ita. antigu est "gheròfano" e in ita. region. "garòfolo".

In carchi bidda (Piaghe), diat resurtare chi si narat "colovru" chi "briat" cun "colovru, coloru" chi est una tzerpe, dae lat. colobra < colubra < culobra. De seguru, "colovru" pro gravellu est una metàtesi dae "coròfulu < coròvulu < colòvuru < colovru.

Tando in sardu andant bene "gravellu, coròfulu" ma NON "garòfanu", chi est un'italianismu inùtile e reghente.

CURIOSIDADE: in àteras limbas essint a campu derivados dae su gregu καρυόϕυλλον o dae àteras limbas, mescamente dae su frantzesu girofle. Pro inditare su frore o s'ispètzia, sos "craos de coròfulu".

FRA: girofle

ISP: girofle

ING: gilliflower

RUMANTSCH (variedade surmirana e puter): groffel

Bolòtana NON Golòtzana, Golothene


Su critèriu craru adotadu dae sa RAS in contu de toponomàstica est chi tocat a "iscrìere sos topònimos cunforma a sa pronùntzia reale de como".
Custu nos narat chi, contrariamente a cale si siat idea precuntzeta, su topònimu giustu , oe, est BOLÒTANA, cun s'atzentu in sa tertzùrtima vocale, pro custas resones:
1) sa "th" in sa bidda est colada, comente in àteras chentinas de biddas, a "t": putu, peta…
2) in positzione intervocàlica, duncas finas in paràulas chi cumintzant in G pretzèdidas dae vocale, cando sa cunsonante torrat a cumpàrrere, devenit B, ca in su prus de sos casos, est una B intervocàlica chi ruet: gustrae>Bustare, ghennarzu>Bennarzu, gatu>Batu, etc.

Duncas, dae un'antigu "Golòthana" tenimus como, giustu, BolòTana.

In ue su sonu "th" est abbarradu in sa pronùntzia reale, macari pagu, tenimus: Àrthana, Orthullè, Thiniscole...

09/08/13

"oe in su giornale ant faeddadu de..." NON "oe in su giornale s'est faeddadu de..."

In sardu, est mègius a iscrìere e nàrrere: "oe in su giornale ant faeddadu de sos fogos" CHI NON "oe in su giornale s'est faeddadu de sos fogos". Sa segunda frase est unu calcu inùtile dae s'italianu, chi a dolu mannu semus leghende semper de prus finas in testos publicados in sa Rete.

 

05/08/13

praneta NON pianeta

In sardu tenimus "praneta" cun su valore de 'destinu', dae su cat. 'planeta' cun su matessi valore. Ma, comente in cat. est finas unu tèrmine astronòmicu, pro ite non podimus finas nois nàrrere chi sa Terra est unu "praneta" chi andat a inghìriu de su Sole e chi su Sole est inghiriadu de "pranetas"?

 

30/07/13

àere NO hàere

Sende chi unas cantas règulas ortogràficas noas si sunt ispainende, b'at galu calicunu chi est sighende a iscrìere "hàere, hapo, has, hat, hamus, hais, hant", etc., leende a modellu s'italianu.

In sardu, sa «h» non tenet sentidu perunu. Duncas, iscriimus "àere, apo, as, at, amus, ais, ant", ca custas formas verbales non si cunfundent cun àteras paràulas de su sardu


De su restu, sa «h» pagu sentidu diat tènnere finas in italianu, in ue custa lìtera est presente petzi in "ho, hai, ha, hanno", non pro resones etimològicas ma diacrìticas, pro distìnghere custas paràulas dae "o, ai, a, anno", omòfonas. Difatis, sas formas verbales omòfonas "abbiamo, avete" e s'infinidu "avere", chi non si podent cunfùndere cun àteras paràulas, s'iscrient sena «h».

Chi, in italianu si tratet de una règula diacrìtica lu narat craru finas su fatu chi, cando fia in sas elemetares, b'aiat maistros chi imparaiant a so iscolanos a iscrìere "ò, ài, à, ànno" pro distìnghere, in analogia cun "se/sè, si/sì, da/dà...". A dolu mannu, custa solutzione, prus lògica e coerentes cun sas règulas generales de s'italianu, no at bintu. At bintu, in càmbiu, sa solutzione cun «h», pseudoetimològica, incoerente, chi trampat galu como unos cantos sardos chi iscrient in sardu!

 

16/07/13

"caminu" NO "istrada"

---
S'italianu "strada" benit dae su lat. tardu «strata» (sutintesu «via»), fem. sustantivadu de "stratus", part. pass. de "sternĕre" «istèrrere, impedrare»; propiamente «(caminu) impedradu».

In sardu, "istrada" (chi tenet sa matessi etimologia de "strada" italianu) tenet valore diferente: si narat pro inditare su seidòrgiu de pedra postu in foras de domo pro leare su friscu; in sas iscalas, pro inditare su chi in ita. est su "gradino"; in sas serras, pro inditare sas dentes!

Duncas, "istrada" no andat bene pro inditare su caminu in ue andat sa gente o sos autoveìculos. Bi cheret "caminu". Est pro custu chi faeddamus de "caminos istatales, provintziales, comunales".
—d.corràine

14/07/13

mègius... chi no... NON mègius... che...

Leghidu in sa Rete: "mègius chentu dies de berbeghe che una die de leone".

Prima cosa chi no est giusta, in sa frase, est sa cungiuntzione  chi in sardu est "chi" NON "che", chi est italiana!

Segunda cosa chi no est giusta est chi, in sos cumparativos de superioridade  (o in sos de inferioridade), su segundu tèrmine est abertu dae "chi non", cando:
—est unu nùmene o unu pronùmene règhidu dae una prepositzione: fìgiu meu paret prus interessadu a sa mùsica chi no a sa matemàtica;
—si paragonant duas calidades de su matessi sugetu: pariat prus pessamentosu chi non tristu;
—si paragonant duos verbos: benit mègius a andare deretos chi no a isetare;
—su segundu tèrmine de paragone est un'avèrbiu: paret fatu prus male chi non bene.

DUNCAS, sa frase giusta est: "mègius chentu dies de berbeghe chi no una die de leone"

S'alternativa a totu custu podiat finas èssere (in custu casu) s'impreu de "de" pro abèrrere su segundu tèrmine de paragone: "mègius chentu dies de berbeghe de una die de leone".



11/07/13

triulera, triulòngiu NON trebiadura

lèghidu in sa Rete: "Sa dì de sa messadura de su trigu a manu e sa trebiadura cun is bois”

Ma pro ite "trebiadura"?  Est italianu beru: "trebbiatura"!

In sardu si narat "triulera, triulòngiu" o àteru. Pessade chi finas su mese currente est "trìulas", in aterue "argiolas".
Ma pro ite chie iscriet pro su pùblicu non si documentat (ditzionàriu ca le si siat o un'amigu). Chie iscriet devet ischire chi àtere podet leare in su sèriu su modellu suo. E si est, comente in "trebiadura", unu modellu italianu, si faddit finas issu.

09/07/13

a minore NON dae minore

In ita. càpitat de intèndere frases comente: "da piccolo ero poco studioso" o "da piccolo mangiavo poco".
In sardu, est giustu a nàrrere "a minore istudiaia pagu", "a minore mandigaia pagu". Su de nàrrere "dae minore" (chi, a dolu mannu, semus intendende semper de prus) est una faddina manna, un'italianismu chi nde podimus fàghere a mancu!

 

08/07/13

ando a..., isto in...

In ita. narant: "abito in Francia, vado in Francia; abito a Parigi, vado a Parigi". Duncas, prep. «in» cun verbos de motu a logu o istadu in logu cando inditant regiones, istados o continentes, prep. «a» cun verbos de istadu in logu cando inditant biddas o tzitades.

In sardu naramus semper e in totue: "isto in Frantza, ando a Frantza; isto in Parigi, ando a Parigi". Duncas, prep. «in» cun verbos de istadu in logu siat chi inditent regiones, istados, continentes o biddas, tzitades; prep. «a» cun verbos de motu a logu siat chi inditent regiones, istados, continentes o biddas, tzitades.

A dolu mannu nostru e de sa limba, unas cantas pessones iscrient, in sardu: "isto in Frantza, ando IN Frantza; isto A Parigi, ando a Parigi", a s'italiana. EST UNA FADDINA GRAE.

 

.............................................................................................

• Diegu Corràine [dsc], moderadore e redatore.

.............................................................................................

INCARCA IN SU FAEDDU CHI T'INTERESSAT! Si cheres imparare a praticare sa LSC, inoghe ti podimus agiuare. Pro fàghere pregontas, ma finas pro currègere faddinas chi podimus fàghere finas nois, iscrie a: limbasardacomuna@gmail.com

Amus pessadu chi pro sos amigos chi cherent megiorare s'ortografia de sa LSC, cumbenit a tènnere un'ispàtziu che a custu in ue podimus pònnere AVERTÈNTZIAS in manera istàbile, a disponimentu de totus, pro: dare cussìgios, rispòndere a pregontas, currègere isbàllios.

LSC > Delìbera numb. 6/14 de su 18 de abrile de su 2006, su Guvernu sardu aprovat sas normas de sa Limba sarda comuna>Limba Sarda Comuna