"deretu" (sust. m.) NON "diretu"

In SRD su sustantivu maschile chi currispondet a su ITA "diritto" est "deretu", es.: nois difendimus su deretu nostru, chi derivat dae lat. DERECTU(M), una forma segundària de DIRECTU(M). Sa forma "deretu" est populare in SRD, mescamente comente avèrbiu: "ando deretu".

Comente sustantivu, duncas, *diritu est un'italianismu inùtile, ca tenimus giai sa paràula sarda giusta: deretu.
Cunsiderade sa diferèntzia in ispannolu intre derecho, regulare dae lat. DERECTU(M), cun passàgiu regulare de CT a ch (cfr. noche, leche, etc.), e directo, cultismu.

"diretu, direta" (ag.) NON "deretu, dereta"

In SRD s'agetivu maschile e feminile chi currispondet a su ITA "diretto, diretta" est su cultismu "diretu, direta", es.: su diretore e sa segretària comùnicant in lìnia direta, chi derivat dae ITA "diretto, diretta".

Comente agetivu, duncas, *deretu, dereta est ipersardismu inùtile.

Cunsiderade sa diferèntzia in ispannolu intre derecho, regulare dae lat. DERECTU(M), cun passàgiu regulare de CT a ch (noche, leche, etc.), e directo, cultismu. In sardu b'at sa matessi relatzione paràula patrimoniale/cultismu

In SRD, sos ETNÒNIMOS in -esu , -esa NON in -ese

Sos etnònimos (nùmenes chi inditant s'apartenèntzia a una natzione, a una regione, a unu grupu ètnicu o linguìsticu) chi in ITA agabant in -ese,

–in SRD tenent gènere maschile e feminile e agabant semper, duncas, in -esu, -esa: inglesu/inglesa, frantzesu/frantzesa,albanesu/albanesa, pugliesu/pugliesa, etc.

Duncas, non s'iscriet mai : *inglese, *frantzese, *albanese, *pugliese, etc.

"Pùglia/pugliesu" NON "Pùllia/pulliesu"

EI: Pùglia/pugliesu, Bologna/bolognesu, etc.

NONO: *Pùllia/pulliesu, *Bolonna/bolonnesu-Bolònnia/bolonniesu

Resone: Finas in sa LSC est possìbile s'iscritura cun "gl" o "ll".

In casu de nùmenes de logos istràngios chi non tenent una traditzione de addatamentu in sardu in favore de "ll" o "nn", cumbenit a rispetare de prus s'originale, ca si nono arriscamus addatamentos lègios, chi ponent prus problemas de cantu no nde risolvant. Cun resurtados chi a bias podent pàrrere ridìculos.

"votare, votu, votatzione" NON "botare, botu, botatzione"

EI: votare, votu, votatzione

NONO: botare, botu, botatzione

Resone: est unu cultismu e sa v- non ruet mai si est pretzèdida dae paràula chi agabbat in vocale.

"Catalugna" NON "Catalogna"

EI: Catalugna

NONO: Catalogna. Gasi etotu NONO: Catalunna, Catalùnnia, ca sunt addatamentos non traditzionales e non populares.

Resone: est prus cunforme a sa LSC e prus a curtzu a cat. Catalunya, isp. Cataluña

"pro ite" VS "ca", "proite"

I)

EI: pro ite, comente locutzione averbiale:

-in propositziones interrogativas diretas o indiretas: pro ite ses riende? Comente risposta a sa pregonta de in antis est semper "ca":ca mi paret. In custa casu NON bi cheret s'agiunta de pro ite.
Tando, NO andat bene:  pro ite ses riende? pro ite mi paret!

NONO: proite, pro ite ca.

II)

EI: ca, comente cungiuntzione:

-in propositziones causales chi sighint sa printzipale: so istracu ca apo caminadu meda; lea sa màchina ca si nono t'istracas.

NONO: pro ite ca

III)

EI: proite, comente sust. masch. invar., cun su valore "càusa", "finalidade":

-no apo cumpresu su proite de su cumportamentu issoro;

EI: proites, comente sust. masch. pl., cun su valore "pregontas":

-e ite sunt totu custos proites?

NONO: pro ite

primu, segundu, su de tres...

EI: nùmeros cardinales, su de unu, su de duos, su de tres...

In càmbiu de su de unu, su de duos, si podet narrer finas primu,segundu.

Cando andant paris cun sustantivos, custu cheret singulare petzi in su primu nùmeru: su de unu progetu.

In totu sos àteros nùmeros cheret plurale: su de duos progetos, su de tres progetos, etc.

NONO: su de duos progetu, su de tres progetu, etc.

"èuro, èuros" NO "euro, euros"

EI: èuro, èuros, cunforme a sa LSC (atzentu gràficu in sa tertzùrtima vocale)

NONO: euro, euros

"totu" invariàbile , pretzèdidu dae "belle"

EI: belle totu sos òmines, belle totu sas fèminas. "totu", in custos casos, est invariàbile.

NONO: belle totus sos òmines, belle totus sas fèminas.

ITA "artigiano, artigianato" > SRD "artesanu, artesania"

EI: artesanu, artesania PRO italianu artigiano, artigianato

NONO: artigianu, artigianadu

Resone: benit dae isp. artesano (chi benit dae ita. artigiano) eartesanía.

ITA "incontro" > SRD "addòviu"

EI: addoviare, addòviu, addòvios

NONO: atopu, azoviu, agioviu, etc. chi sunt variantes

Resone: est prus a curtzu a s'et. lat. OBVIARE.

"ministèriu" , "mistèriu" NON "ministero/-u", "mistero/-u"

EI: ministèriu, ministeriale; mistèriu, misteriosu

NONO: ministeru, misteru

Resone: sunt cultismos influentziados dae isp. ministerio, misterio, etc., chi benint dae lat. ministerium, misterium.
Est craru chi non sunt derivados diretos dae lat. ministerium o misterium, ca si nono diant èssere istados «*ministèrgiu» e «*mistèrgiu», cun totu sas variedades locales in -erzu, egliu, -strexu, etc.
Ammentade chi finas in ita. ant. fiat "ministerio".

"est publicadu" NON "benit publicadu"

EI: est publicadu, sunt publicados, ...

NONO: benit publicadu...

Resone: s'impreu de "bènnere" est unu calcu dae s'italianu.

"lèghidu, elèghidu" pp de "lèghere, elèghere"

EI: lèghidu, elèghidu

NONO: letu, eletu

Resone: letu = corcadòrgiu; eletu=isseberadu, destinadu, es.: pòpulu eletu.

Difatis, in àteras bariedades, su pp de lèghere est lèziu, lègidu, lìgiu.

Elèghere= isseberare, cun su votu, in sas "eletziones".

"elencu" NO "elenco"

EI: elencu (es.: elencu telefònicu)

NONO: elenco

Resone: elencu est s'addatamentu normale dae ITA elenco, chi benit dae su lat. med. ELÈNCHUS, dae su gr. ÈLEGCHOS, dae ELÈGCHO,esàmino.

A dassare "elenco" est sinnale de passividade linguìstica a cunfrontu de s'italianu. S'addatamentu, in SRD, cun sa -u finale, in custu e in àteros casos (finas si si tratat de cultismos reghentes), est giustificadu dae sa -u finale latina originària. Si nono, totu sos cultismos modellados in s'ITA, diant dèvere agabare semper cun sa -o.

"famìlia" NON "famìglia, famìllia"

EI: "famìlia"

NONO: "famìglia, famìllia"

Resone: benit dae s'isp. familia.

In documentos sardos antigos, dae su lat. FAMILIA, tenimus famìgia,famiia, ma oramai non sunt populares

" pàrrere " NON "parere"

duncas: "a pàrrere meu..."

"contra" e "contra a"

— contra, avèrbiu: los teniat totus contra, li aveva tutti contro; apo votadu contra, ho votato contro.

— contra a, locutzione prepositiva: gherrare contra a su fogu, ha lottato contro il fuoco; apo iscuto contra a su muru, ho battuto contro il muro.

NB: A sa prep. ital. "contro", in sardu currispondet semper sa locutzione prep. "contra a". Sa "a" cheret posta semper, finas in dae in antis de paràula chi cumintzat cun vocale, es. contra a ànghelos e  a dimòmios.

PROVÌNTZIA NON Provincia

A su sòlitu, sas paraulas chi benint dae su latinu e tenent in cumintzu de paraula CE-, CI-, in sardu devenint, es.: chelu
che-, chelu
°e-, °elu
he-, helu
ce-, celu
chi-, chivu, chiu
°i-, °ivu
hi-, hiu
ce-, ciu.

Duncas est regulare chi in paraulas chi benint dae su latinu apamus chena e cena.

Sas chi in mesu tenent -CE-, -CI- o, in s'agabu, -CE, in sardu devenint , es.: lughe
-che-, luche
-°e-, lu°e
-he-, luhe
-ghe-, lughe
-ge-, luge,
-xi-, luxi;
-chi-, lùchidu
-°i-, lù°idu
-hi-, lùhidu
-gi-, lùgidu
-xi-, lùxidu

In sas paraulas chi, in cambiu, sunt addatadas dae s'italianu, ce-, ci-, -ce-, -ci- in sardu (in sas variedades tzentrales, setentrionales e finas meridionales) devenint tze-, tzi-, -tze-, -tzi-:
centro > tzentru
Cina > Tzina
cacciare (togliere) > catzare
provincia > provìntzia

Duncas est normale a narrer e a iscrier provìntzia in totu sas variedades de su sardu e NON provincia.

Bastat finas a bider ite ponet su Porru, in su Dizionariu sardu-italianu: provìnçia, in ue sa pronunzia est, comente narat isse di 'z' "gagliarda", duncas surda, provìntzia. "Onde si scriverà çella, çittadinu, çivili, deçenti, suççediri, ec. e si pronunzierà zella, zittadinu, zivili, dezenti, suzzediri" (Porru, Dizionariu..., Casteddu 1832).

Gasi etotu ponet Z. Ispanu in su Dizionariu suo: provinzia.

AMENTA

dae lat. CE, CE > in sardu che, °e, he, ce

dae it. ce > in sardu tze